Nhận diện cuộc gọi, tin nhắn lừa đảo: hướng dẫn cho người lớn tuổi

Điện thoại là công cụ quen thuộc với cả gia đình, nhưng cũng là con đường kẻ gian dùng để lừa người lớn tuổi. Từ giữa năm 2022, các cơ quan chức năng liên tục cảnh báo về tin nhắn giả danh ngân hàng và cuộc gọi mạo danh. Bài viết tóm tắt dấu hiệu dễ nhận ra và các bước xử lý đơn giản, để con cháu có thể in ra hoặc đọc lại cho ông bà, cha mẹ.

Tin nhắn giả mạo ngân hàng: dấu hiệu nhận biết

Theo cảnh báo của Cục An toàn thông tin (Bộ Thông tin và Truyền thông) trong tháng 8/2022 và các cảnh báo tiếp theo, kẻ gian thường gửi tin nhắn hiển thị tên thương hiệu ngân hàng (SMS Brandname giả) nên người nhận dễ tưởng là thật. Nội dung hay gặp:

• Báo tài khoản bị khoá, bị đăng nhập từ thiết bị lạ, vừa đăng ký dịch vụ mới hoặc bị trừ tiền.
• Kèm một đường dẫn, yêu cầu nhập tên đăng nhập, mật khẩu hoặc mã OTP để “xác minh”.
• Tên miền của trang web có chữ giống tên ngân hàng nhưng đuôi lạ như .xyz, .top thay vì đuôi .vn.

Trang chính thức của ngân hàng thường dùng giao thức https và đuôi .vn, theo khuyến cáo trên. Tuy vậy, cách an toàn nhất là không bấm vào đường dẫn trong tin nhắn mà tự mở ứng dụng ngân hàng đã cài sẵn.

Cuộc gọi mạo danh: những kịch bản thường gặp

Các khuyến cáo của Cục An toàn thông tin (được cập nhật nhiều lần, kể cả sau thời điểm bài này đăng) liệt kê nhiều thủ đoạn nhắm vào người lớn tuổi:

• Giả danh cơ quan pháp luật và yêu cầu chuyển tiền vào tài khoản để “phục vụ điều tra”.
• Giả nhân viên ngân hàng, hướng dẫn cài phần mềm lạ để chiếm tiền.
• Giả cơ quan bảo hiểm xã hội, báo nợ hoặc yêu cầu đóng phí.
• Giả người thân: chiếm tài khoản Facebook, Zalo rồi nhắn mượn tiền, hoặc gọi báo người nhà “đang cấp cứu” để đòi chuyển tiền gấp.
• Mời du lịch giá rẻ để thu tiền đặt cọc hoặc lệ phí visa.

Điểm chung là tạo áp lực thời gian, đánh vào nỗi lo hoặc lòng tin. Hễ cuộc gọi bắt phải làm ngay, giữ bí mật hoặc không được nói với người thân thì đó là dấu hiệu rất đáng ngờ.

Cách xử lý: ba bước dễ nhớ

Cục An toàn thông tin khuyên nhớ ba nguyên tắc: chậm lại, kiểm tra tại chỗ, dừng lại không gửi tiền. Cụ thể:

1. Chậm lại. Không trả lời vội, không bấm đường dẫn, không cài ứng dụng theo hướng dẫn qua điện thoại.
2. Kiểm tra bằng kênh khác. Cúp máy, tự tra số tổng đài ghi trên thẻ ngân hàng hoặc trang chính thức rồi gọi lại. Với người thân nhờ chuyển tiền, hãy gọi trực tiếp hoặc hỏi người khác trong nhà.
3. Không cung cấp mật khẩu, mã OTP, số thẻ, ảnh căn cước cho bất kỳ ai qua điện thoại, tin nhắn hay email.

Nếu đã lỡ nhấp liên kết hoặc cung cấp thông tin

• Gọi ngay tổng đài ngân hàng để khoá thẻ, tạm dừng giao dịch và đổi mật khẩu.
• Lưu bằng chứng: chụp màn hình tin nhắn, ghi âm hoặc ghi lại số điện thoại gọi đến.
• Phản ánh với nhà mạng quản lý thuê bao và trình báo cơ quan công an gần nhất, theo hướng dẫn của cơ quan chức năng.
• Cảnh giác với những người tự xưng “hỗ trợ lấy lại tiền” vì đây có thể là chiêu lừa tiếp theo.

Công cụ tra cứu hữu ích

Hệ thống Tín nhiệm mạng (tinnhiemmang.vn) cho phép tra cứu website hoặc tài khoản ngân hàng có bị ghi nhận lừa đảo hay không, và báo cáo nếu phát hiện trang giả. Con cháu có thể giúp ông bà làm quen với công cụ này.

Gợi ý cho gia đình

• Cài đặt sẵn ứng dụng ngân hàng chính thức và dặn không dùng đường dẫn trong tin nhắn.
• Thống nhất “câu hỏi bí mật” trong gia đình để xác nhận khi có ai nhắn mượn tiền.
• Đặt hạn mức giao dịch thấp trên tài khoản của người lớn tuổi.
• Dành vài phút hỏi thăm, để ông bà thấy thoải mái chia sẻ khi nhận cuộc gọi lạ.

Cập nhật 2026: Các thủ đoạn đã đa dạng hơn, trong đó có giả giọng hoặc hình ảnh người thân bằng công nghệ. Nguyên tắc cốt lõi vẫn là dừng lại, kiểm tra bằng kênh khác và không chuyển tiền gấp. Hãy theo dõi cảnh báo mới nhất của Cục An toàn thông tin và Bộ Công an.

Câu hỏi thường gặp

Công an hoặc ngân hàng có gọi điện yêu cầu chuyển tiền không?

Theo khuyến cáo được đăng lại từ cơ quan chức năng, không có tổ chức hợp pháp nào đòi chuyển tiền ngay qua điện thoại. Nếu nhận cuộc gọi như vậy, hãy cúp máy và tự liên hệ trực tiếp cơ quan đó bằng số điện thoại chính thức.

Mã OTP là gì và vì sao không được cho ai?

OTP là mã dùng một lần để xác nhận giao dịch. Ai nắm mã này cùng thông tin tài khoản có thể chuyển tiền của bạn, nên không cung cấp cho bất kỳ ai.

Làm sao biết một trang web ngân hàng là thật?

Gõ trực tiếp địa chỉ trang chính thức hoặc dùng ứng dụng đã cài sẵn. Có thể tra thêm trên tinnhiemmang.vn. Nếu cần hỗ trợ về công nghệ cho gia đình, có thể liên hệ đội Công nghệ của HVSC.

Nguồn tham khảo

• Cục An toàn thông tin (VNCERT/CC), cảnh báo 27/9/2022 (đăng lại) — https://lsvn.vn/canh-bao-tinh-trang-lua-dao-qua-tin-nhan-mao-danh-ngan-hang-tiep-dien-voi-muc-do-tan-suat-lien-tuc1664319610-a124525.html
• Cảnh báo của Cục An toàn thông tin, 26/8/2022 — https://thitruongtaichinhtiente.vn/print/42033.html
• Hệ thống Tín nhiệm mạng — https://tinnhiemmang.vn
• Cục An toàn thông tin, khuyến cáo cho người cao tuổi (đăng lại) — https://lsvn.vn/canh-giac-cac-chieu-thuc-lua-dao-tren-khong-gian-mang-nham-vao-nguoi-cao-tuoi-1706083521-a140381.html