Deepfake và giả giọng: kiểm chứng cuộc gọi nhờ chuyển tiền

Công nghệ AI cho phép tạo hình ảnh, video và giọng nói giống người thật. Kẻ lừa đảo có thể dùng chúng để giả làm người thân, đồng nghiệp hoặc sếp, gọi hoặc nhắn nhờ chuyển tiền gấp. Bài này không nhằm làm bạn hoang mang, mà đưa ra vài thói quen kiểm chứng đơn giản mà cả gia đình và doanh nghiệp nhỏ đều có thể áp dụng.

Bài trước trong chuỗi an toàn cộng đồng là chuẩn hoá thuê bao SIM năm 2024.

Deepfake và giả giọng là gì

Deepfake là nội dung hình ảnh hoặc video được AI tạo hoặc chỉnh sửa để trông như người thật nói hoặc làm điều gì đó. Giả giọng là việc mô phỏng giọng nói của một người. Chất lượng các công cụ này ngày càng cải thiện, nên không thể chỉ dựa vào cảm giác “nghe giống” hay “nhìn giống”.

Theo cảnh báo chung của các cơ quan an toàn thông tin, kẻ xấu thường kết hợp với kịch bản gây áp lực thời gian. Ví dụ: “con gặp tai nạn, chuyển tiền gấp” hoặc “sếp đang họp, chuyển khoản ngay cho đối tác”.

Dấu hiệu cần cảnh giác

• Yêu cầu chuyển tiền, đưa mã OTP, hoặc đăng nhập tài khoản rất gấp.
• Người gọi không muốn nói chuyện lâu, né câu hỏi, hoặc yêu cầu giữ bí mật.
• Số điện thoại hoặc tài khoản mạng xã hội lạ, dù hình đại diện quen.
• Chất lượng video, âm thanh kém bất thường: hình giật, miệng không khớp lời, giọng đều đều.
• Yêu cầu chuyển tiền vào tài khoản mà bạn chưa từng thấy.

Tuy vậy, không phải mọi deepfake đều có dấu hiệu rõ, nên cần kiểm chứng bằng cách khác.

Quy trình kiểm chứng 4 bước

1. Dừng lại: không chuyển tiền, không cung cấp mã xác thực ngay. Việc gấp thật thì vẫn có vài phút để kiểm tra.
2. Gọi lại bằng số cũ: dùng số điện thoại bạn đã lưu từ trước, không dùng số vừa gọi đến hoặc số trong tin nhắn.
3. Hỏi câu riêng: hỏi một điều chỉ người thật biết, như kỷ niệm cụ thể. Gia đình có thể thoả thuận trước một “mật khẩu gia đình” cho tình huống khẩn cấp.
4. Xác nhận qua người thứ ba: gọi người thân khác, đồng nghiệp hoặc kế toán để xác minh.

Với doanh nghiệp, hãy đặt quy trình: mọi yêu cầu chuyển tiền lớn hoặc đổi số tài khoản phải được xác nhận bằng hai kênh và hai người.

Với người lớn tuổi

Hãy dặn cha mẹ, ông bà vài nguyên tắc ngắn: không chuyển tiền khi chưa gọi lại cho con cháu bằng số quen; không đọc mã OTP cho bất kỳ ai; cứ cúp máy và hỏi lại nếu nghi ngờ. Các bài về cuộc gọi giả danh công an và shipper và mua sắm 11/11, 12/12 tránh lừa đảo nêu thêm các kịch bản thường gặp.

Với giới trẻ, xem AI cho học sinh: dùng có trách nhiệm để trao đổi cách nhận biết và không phát tán hình ảnh, giọng nói của người khác.

Hạn chế rủi ro từ sớm

• Hạn chế đăng video, đoạn ghi âm giọng nói của gia đình ở chế độ công khai.
• Đặt quyền riêng tư cho tài khoản mạng xã hội ở mức phù hợp.
• Bật xác thực hai lớp cho email, ngân hàng, mạng xã hội.
• Thiết lập thông báo biến động số dư.

Nếu đã chuyển tiền hoặc nghi bị lừa

Hãy liên hệ ngay ngân hàng để được hướng dẫn xử lý giao dịch, lưu lại bằng chứng (tin nhắn, số tài khoản, thời gian), và trình báo cơ quan công an nơi gần nhất. Thông tin chính thức về an toàn không gian mạng có thể xem trên trang của Cục An toàn thông tin. Việc xử lý cụ thể do cơ quan chức năng hướng dẫn.

Nếu cần kết nối với tổ chức cộng đồng hoặc chương trình giáo dục an toàn số, có thể liên hệ bộ phận Cộng đồng của HVSC.

Cập nhật 2026: Thủ đoạn deepfake và quy định xử lý thay đổi nhanh; hãy theo dõi thông tin chính thức của Cục An toàn thông tin và Bộ Công an. Về luật bảo vệ dữ liệu cá nhân liên quan đến việc dữ liệu hình ảnh, giọng nói bị lạm dụng, xem Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025: người dân và chủ web cần biết.

Câu hỏi thường gặp

Làm sao biết cuộc gọi video là deepfake?

Không có dấu hiệu tuyệt đối. Hãy kiểm chứng bằng cách gọi lại số cũ, hỏi câu riêng hoặc xác nhận qua người khác.

Có nên đưa mã OTP cho người quen gọi điện?

Không. Không ai chính đáng cần mã OTP của bạn, kể cả người thân. Hãy cúp máy và kiểm tra lại.

Nếu nghi ngờ bị lừa thì làm gì đầu tiên?

Liên hệ ngân hàng, lưu bằng chứng và trình báo cơ quan công an. Không tiếp tục chuyển tiền.

Nguồn tham khảo

• Cục An toàn thông tin, trang chính thức — https://ncsc.gov.vn/