Sáng 12/5/2017, một loại mã độc tống tiền có tên WannaCry bắt đầu lan nhanh trên mạng, mã hoá dữ liệu trên máy Windows và đòi tiền để mở khoá. Tin tức tập trung vào các tổ chức lớn, nhưng bài học cũng áp dụng cho máy tính trong gia đình: lỗ hổng bị lợi dụng đã có bản vá từ trước, và dữ liệu có bản sao lưu thì thiệt hại nhẹ hơn nhiều.
Chuyện gì đã xảy ra
Theo thông báo của cơ quan an ninh mạng Hoa Kỳ (CISA), WannaCry được phát hiện vào sáng 12/5/2017. Mã độc lan qua một lỗ hổng trong giao thức chia sẻ tệp SMB phiên bản 1 của Windows, được Microsoft mô tả trong bản tin bảo mật MS17-010. Bản tin này, kèm bản cập nhật, đã được Microsoft phát hành ngày 14/3/2017, tức gần hai tháng trước khi mã độc xuất hiện.
Nghĩa là máy nào đã cài bản cập nhật đó thì được bảo vệ trước đường lây này. Những máy chưa cập nhật, hoặc chạy phiên bản Windows đã cũ, nằm trong nhóm dễ bị ảnh hưởng. Theo CISA, Microsoft còn phát hành thêm bản vá cho một số phiên bản cũ như Windows XP và Windows 8 vào ngày 13/5/2017, cho thấy mức độ nghiêm trọng của sự việc.
Ngoài đường lây qua mạng, CISA cũng lưu ý thư điện tử lừa đảo có thể là một đường khác để mã độc vào máy. Vì vậy chỉ vá lỗi thôi chưa đủ.
Vì sao máy gia đình cũng cần quan tâm
Máy gia đình thường chứa những thứ không thay thế được: ảnh con cháu, video, giấy tờ quét, bảng tính chi tiêu. Mã độc tống tiền không phân biệt máy cá nhân hay công ty. Nếu dữ liệu chỉ nằm ở một nơi, bị mã hoá nghĩa là coi như mất.
Việc trả tiền cho kẻ tấn công không bảo đảm lấy lại được dữ liệu và tiếp tay cho tội phạm. Cách phòng vệ thực tế hơn là chuẩn bị trước.
Bốn việc nên làm ngay
1. Bật và cài cập nhật Windows. Vào phần Windows Update, cài các bản cập nhật bảo mật còn thiếu và để máy tự cập nhật. Nếu máy đang chạy phiên bản không còn được hỗ trợ, hãy hỏi người am hiểu về phương án nâng cấp.
2. Sao lưu và giữ một bản ngoài máy. Chép ảnh và tài liệu quan trọng sang ổ cứng rời hoặc dịch vụ lưu trữ. Theo khuyến nghị của CISA, nên giữ bản sao lưu tách biệt (offline hoặc cô lập) và thử khôi phục để biết bản sao còn dùng được. Ổ cứng rời nếu cắm liên tục vào máy cũng có thể bị mã hoá cùng, nên chỉ cắm khi sao lưu. Nguyên tắc nhiều bản ở nhiều nơi được trình bày trong bài sao lưu website định kỳ theo quy tắc 3-2-1, dùng được cho cả máy cá nhân.
3. Cẩn thận với thư và tệp lạ. Không mở tệp đính kèm hoặc bấm đường dẫn trong thư từ người không quen, kể cả khi nội dung nghe có vẻ gấp gáp. Không bật chế độ chạy “macro” trong tệp Office gửi qua thư nếu không chắc nguồn gốc.
4. Giữ tài khoản an toàn. Mật khẩu yếu hoặc dùng lại nhiều nơi làm tăng thiệt hại khi có sự cố. Xem bộ quy tắc đơn giản trong bài mật khẩu mạnh cho cả gia đình. Thói quen chú ý đến các cảnh báo bảo mật của trình duyệt cũng hữu ích, như trong bài về Chrome 56 cảnh báo “Không bảo mật” với trang HTTP.
Nếu máy đã bị nhiễm
- Ngắt máy khỏi mạng (rút dây mạng, tắt Wi-Fi) để tránh lây sang máy khác trong nhà.
- Không vội trả tiền. Hãy liên hệ người có chuyên môn hoặc đơn vị an ninh mạng và báo cho cơ quan chức năng khi cần.
- Chuẩn bị khôi phục từ bản sao lưu sau khi máy đã được làm sạch, hoặc cài lại hệ điều hành.
- Đừng bấm vào các công cụ “giải mã miễn phí” lạ trên mạng; nhiều trang giả mạo lợi dụng sự cố để phát tán thêm mã độc.
Điều đọng lại
WannaCry cho thấy ba điều đơn giản nhưng quan trọng: cập nhật hệ điều hành kịp thời, có bản sao lưu đáng tin và hành xử thận trọng với thư, tệp lạ. Không cần thiết bị đắt tiền, chỉ cần thói quen đều đặn. Nếu doanh nghiệp nhỏ của bạn cần rà soát việc bảo mật server và website, có thể liên hệ đội Công nghệ của HVSC.
Cập nhật 2026: CISA về sau đã sửa thông báo của mình (ngày 7/6/2018) để ghi nhận việc chính phủ Hoa Kỳ quy kết mã độc này cho Triều Tiên. Khuyến nghị cốt lõi vẫn giữ nguyên: vá lỗi kịp thời, tắt SMBv1 khi không cần, lọc thư rác và xác thực thư điện tử (SPF, DKIM, DMARC), giữ sao lưu tách biệt. Xem thêm bài về SPF cho tên miền và 7 dấu hiệu nhận biết thư lừa đảo. Nên kiểm tra thông tin chính thức tại cisa.gov và trang của Microsoft về tình trạng hỗ trợ phiên bản Windows đang dùng.
Câu hỏi thường gặp
Máy tôi đã cập nhật Windows thì có an toàn tuyệt đối không?
Không có sự an toàn tuyệt đối. Cập nhật chặn được lỗ hổng đã biết, nhưng vẫn cần sao lưu và thận trọng với thư, tệp lạ.
Nên sao lưu ở đâu?
Nên có ít nhất một bản nằm ngoài máy, như ổ cứng rời chỉ cắm khi sao lưu hoặc dịch vụ lưu trữ, và thử khôi phục định kỳ.
Có nên trả tiền để lấy lại dữ liệu?
Không nên vội. Không có gì bảo đảm dữ liệu sẽ được trả lại, hãy ngắt mạng, nhờ chuyên gia hỗ trợ và khôi phục từ bản sao lưu.
Nguồn tham khảo
- CISA — Indicators Associated With WannaCry Ransomware: https://www.cisa.gov/news-events/alerts/2017/05/12/indicators-associated-wannacry-ransomware
- Microsoft — Security Bulletin MS17-010: https://learn.microsoft.com/en-us/security-updates/securitybulletins/2017/ms17-010
Cùng HVSC góp sức cho cộng đồng
Xem những việc HVSC đang làm cho cộng đồng và cách cùng tham gia.
Câu hỏi thường gặp
Máy tôi đã cập nhật Windows thì có an toàn tuyệt đối không?
Không có sự an toàn tuyệt đối. Cập nhật chặn được lỗ hổng đã biết, nhưng vẫn cần sao lưu và thận trọng với thư, tệp lạ.
Nên sao lưu ở đâu?
Nên có ít nhất một bản nằm ngoài máy, như ổ cứng rời chỉ cắm khi sao lưu hoặc dịch vụ lưu trữ, và thử khôi phục định kỳ.
Có nên trả tiền để lấy lại dữ liệu?
Không nên vội. Không có gì bảo đảm dữ liệu sẽ được trả lại, hãy ngắt mạng, nhờ chuyên gia hỗ trợ và khôi phục từ bản sao lưu.
▶
▶
▶
▶
▶